De Big Brother Awards zetten digitaal onrecht in de schijnwerpers

Big Brother shouldn’t be watching you

Terwijl big tech haar greep op de maatschappij verder verstevigt, knokken partijen als Bits of Freedom voor onze digitale veiligheid – zowel on- als offline. Dat klinkt zwaar, maar dat hoeft het niet altijd te zijn. Tijdens hun Big Brother Awards, een jaarlijks terugkerend prijzengala, wordt digitaal onrecht op luchtige wijze ‘gevierd’.

Bits of Freedom vecht al sinds 2000 actief voor de internetvrijheid en digitale burgerrechten van Nederlanders. Dat maakt de stichting een veteraan aan de frontlinie van het gevecht om de leefbaarheid online. Dat is ons bij alt. dierbaar en dus verdient Bits of Freedom een welgemeende o7 van deze nog relatief groene internetstrijders. Ter steunbetuiging (en strategische reconnaissance) bezochten we de twintigste editie van hun jaarlijkse publieke evenement: de Big Brother Awards 2025.

Het prijzengala van Bits of Freedom voelt inherent ludiek. De titulaire prijzen worden namelijk niet uitgedeeld aan partijen die Bits of Freedom in het zonnetje wil zetten – maar juist aan de grootste delinquenten op het gebied van digitaal recht. Lees: de echte ‘Big Brothers’ van onze samenleving. Is het niet tegenstrijdig om juist die instanties te bekronen? Niet als je er de draak mee steekt zoals Bits of Freedom doet.

F*ck big tech, maar maak het gemoedelijk

Het zit ‘m vooral in de invulling en aankleding van de Big Brother Awards. Dat begint al bij binnenkomst. Dit jaar werd het prijzengala wederom georganiseerd in Vlaams Cultuurhuis de Brakke Grond, te Amsterdam. Aldaar stond in de ontvangstlobby een expositie over Bits of Freedom geëtaleerd, over de herkomst van de stichting en eerdere overwinningen tegenover big tech. Tussen de geschiedenisles door liggen kleinere kunstprojecten verspreid, die indirect of direct kritiek uiten richting de techgiganten die privacy aan hun laars lappen.

De sfeer in de Brakke Grond is overwegend gemoedelijk – er wordt gedronken en gelachen, occasioneel in chique kledij – maar de expositie, kunstprojecten en vele stickerpakketten geven een duidelijk signaal af: niemand hier fuckt met big tech. Het is een soort ons-kent-ons-hol vol digitaal aangelegde leeuwen. Als woordvoerder van een Meta of Microsoft ben je technisch gezien welkom, al voelt dat wellicht ongemakkelijk. Dat moet ook eens kunnen; je verdient in zo’n functie voldoende om zo nu en dan wat sociale frictie te overbruggen.

De prijsuitreikingen zetten die vibe verder door. Daarvoor begeven we ons naar de grote theaterzaal, waar uiteindelijk bijna twee uur aan programma opgevoerd wordt. De avond wordt begeleid door muzikaal cabaretière Kiki Schippers, wiens politiek geëngageerde nummers fraai aansluiten bij het thema van de avond. Diner Met Een Dictator opent de avond teder en introspectief, al weten veel van Schippers’ latere nummers en tussentijdse opmerkingen meer gelach uit de zaal op te wekken. Terwijl algemeen directeur Evelyn Austin en bestuurslid Marjolein Lanzing van Bits of Freedom uitleggen wat er mis gaat in de maatschappij en (straf)prijzen uitreiken, houdt Schippers het gala luchtig genoeg.

Die luchtigheid bleek vluchtig, zeker op het moment dat de Big Brother Awards daadwerkelijk opgehaald moesten worden. De sfeeromslag heeft mogelijk te maken met de ernst van de zaken – Bits of Freedoms eigen nominatierapport zet die haarfijn uiteen – maar des te meer met de respons van de winnaars.

Lekker woordvoerders voor de leeuwen gooien

Dit jaar besloot de vakjury dat de Big Brother Award uitgereikt zou worden aan Belastingdienst, voor het gebruik van tientallen algoritmen die niet aan de wettelijke regels voldoen. De democratisch verkozen publieksprijs ging naar de Nationale Politie, voor het onwettelijk digitaal monitoren en thuis opzoeken van activisten. Vooral de inontvangstname van laatstgenoemde prijs werd ongemakkelijk.

De Nationale Politie had besloten een videoboodschap van interim politiechef Wilbert Paulissen toe te sturen, die een met drogredenen gevulde verklaring aflegt voor het prijswinnende wangedrag. “Niet wenselijk, maar het is even niet anders”, zo kunnen we de repliek van de man in uniform samenvatten. Er volgt weinig wezenlijke uitleg of introspectie. Volgens Paulissen is “de werkwijze aangepast”, maar zijn toon geeft vooral “doe niet zo moeilijk over die keren dat we demonstranten kwamen intimideren”. De zaal zucht en kreunt terwijl de videoboodschap speelt, sommige publieksleden joelen richting de groots geprojecteerde man of lachen de matige poging tot verweer uit.

Plottwist: er was tóch een eenzame afgezant van de Nationale Politie aanwezig in de zaal – de video deed aanvankelijk vermoeden van niet – klaar om de prijs fysiek in ontvangst te nemen na de videoboodschap. Tough act to follow, zullen we maar zeggen. De halve zaal heeft net openlijk haar collega vervloekt of bespot, maar plots staat daar functionaris gegevensbescherming Marjolein Louwerse, zielsalleen en zichtbaar in verlegenheid, maar zonder betere of concretere boodschap. Grimmig werd het niet, al staat het ook niet bepaald chique van de Nationale Politie om een weerloze functionaris deze kant op te werpen. Had dan die stoere chef en z’n drogredenen gestuurd om de cringe in levenden lijve te komen incasseren.

Dat ging de Belastingdienst beter af. Volgens Bits of Freedom is “de helft van de honderd algoritmes” die de Belastingdienst inzet niet wettelijk onderbouwd – en de aanwezige afgezant van de instantie leek die kritiek serieus te nemen. Deze woordvoerder erkende dat de Belastingdienst dit soort prijzen liever niet wint, gaf een beter verpakte verklaring voor de misstanden en beloofde zowaar beterschap. Het praatje voelde by the book, maar gezien de omstandigheden is het de meest wenselijke uitkomst. Dat viel ook beter bij het publiek: hier werd niemand vierkant uitgelachen.

Prijzengala met betere bedoelingen

Om de avond verder uit te balanceren staat, naast Kiki Schippers, meer positieve energie op het podium. Na de titulaire Big Brother Awards worden namelijk de Felipe Rodriguez Awards uitgedeeld, aan partijen en personen die Bits of Freedom als voorvechters voor onze digitale rechten aanstipt. De prijs is vernoemd naar Felipe Rodriquez, de reeds overleden Nederlandse activistische hacker en medeoprichter van (onder meer) Bits of Freedom en Meldpunt Kinderporno.

De Felipe Rodriquez Awards zijn niet gelimiteerd aan een specifiek aantal; Bits of Freedom reikt ze soms in veelvoud uit. Wat dat betreft bleek 2025 ‘een goed jaar’, gezien het dit jaar om liefst drie prijzen ging. Onderzoeksplatform BOOS won voor het aanwakkeren van bewustzijn voor kinderrechten in vlogfamilies en Bert Hubert werd geprezen voor zijn digitaal soevereine Cloud Kootwijk-plan. De derde en laatste Felipe Rodriquez Award werd gedeeld door The Rights Forum, Plant een Olijfboom en PAX, die samen campagne voerden tegen het ‘verheerlijking van terrorisme’-wetsvoorstel, dat indirect het recht om te demonstreren onder druk zou zetten.

Doordat de verdeling van de Felipe Rodriquez Awards dit jaar wat vreemd in elkaar steekt, voelt het wel als een rommelige afsluiting van de avond. Uiteindelijk schuift een vijftal prijswinnaars bij elkaar aan tafel, elk om een zegje te doen over hun strijd voor (digitaal) recht. Als ervaren presentator brengt Tim Hofman zijn talking points helder over en Bert Hubert charmeert met een aanstekelijke overkomen en zijn onafhankelijke ‘David tegen Goliat’-plannen voor de cloud, maar de in drieën gespleten prijs voor een lastig verwoorde en nog niet uitgevochten strijd steekt minder coherent af.

Mild rommelig tafelgesprek terzijde: de Felipe Rodriquez Awards brengen de nodige balans. De negatief kleurende Big Brother Awards brengen een soms tastbaar ongemak met zich mee – dat hoort denkelijk bij onrecht – en dus is het des te fijner om daarna te belichten dat het ook beter kan. Al is het maar om waardering te uiten voor de strijdbaarheid van deze partijen. Niet alles aan onze maatschappij is verrot, zo laten zij zien.

Een geslaagde koorddans

Uiteindelijk draait een avond als die op de Big Brother Awards vooral om aandacht. Aandacht voor het onrecht van het afgelopen jaar, maar ook aandacht voor de pogingen om ons (digitale) bestaan te verbeteren. De balans daarin vinden kan soms lastig zijn, maar Bits of Freedom doet dit lang genoeg om de koorddans succesvol af te leggen. Wie een avond als deze bijwoont, wordt sowieso weer wijzer over wat er allemaal goed én fout gaat in digitale sferen. Dat is sowieso al prijzenswaardig.

Natuurlijk leidt een ‘strafprijzengala’ op zijn tijd tot ongemakkelijke momenten, maar de Big Brother Awards doen wat ze moeten doen: ze ‘vieren’ dat onrecht op luchtige wijze – en toch worden de prijzen serieus genomen. Nu is het aan alle genomineerden om volgend jaar niet in aanmerking te komen voor een prijs; daar zouden we allemaal baat bij hebben. En des te minder wandaden, des te minder woordvoerders je bloot hoeft te stellen aan een portie welverdiende cringe.